Ang Kasoy

Obra ni Palaminko

Anacardium Occidentale, anang scientific name i ang ponongkaoy nga dia ig dia kono kapamilya i ang pomangga.  Kong ako ang maglaem, ara Cuyonon nga ing-bata ig ag-bael sa Cuyo mismo nga anang kaboi ara nate’lek ang kasoy.  Kanamen den lamang dorong kabael anang tabyang ang kasoy sa ameng pagparangaboien ang ona sa Cuyo ig sa ameng pag-aradaleng magborogtitinai asta akatapos kaming tanan sa kolihio.  Ig dia sigoro omao da sa katamang pamilya sa Cuyo.

Sigon sa istorya, ang Cuyo maman ang sakaonang logar sa Palawan nga mi tanem nga kasoy.  Ang ponongkaoy nga dia agalin sa South America nga ing dara i ang ikspidisyon ang mga Katsila digi sa Pilipinas.  Ag-oya ang ponongkaoy nga dia sa Antipolo, Rizal; Bataan, Batangas, ig Cuyo.  Ang mga taga-Cuyo maman ang agdara ang kasoy sa Paragua, kong adin ag-oya tana i osto sa El Nido, Taytay, San Vicente, ig Roxas.  Sa dadi, ang Palawan maman den ang mi pinakamabael nga prodoksyon ang kasoy sa intirong Pilipinas – sobra sa 90% ang parti ang Palawan sa intirong prodoksyon ang kasoy sa bilog nga Pilipinas.

Makokon tang isarang simbolo ang Cuyo ig ang intirong Palawan ang kasoy.  Dato lamang, sa dadi ang Cuyo indi poidi agbatok sa Paragua sa prodoksyon ang kasoy tenged ara tana i bastanting logar para taneman.  Piro mapongaw para enged sa pamati nga midio ingpapabayan ta ren ang tanem nga dia.  Kong ara ako ikakamali sa dadi, ang mga pono ang kasoy ay mga malam den, ig, kong midian man, maitey lamang sigoro ang agapananem i oman para matelesan den ang mga malam nga pono.  Sigoro kong boien ta anang dating ‘pagsik’ ang kasoy sa aten, doro pang pamilya ang matatabangan ig mga kabatan ang mapapatapos sa kolihio.

Sayod kitang tanan nga dorong katama ingan anang pakinabang ang kasoy poira sa ateng aelaman.  Sa ara kaelam, ang tagek ang alikoba, nga kung tawagen sa Inglis ay cashew nut shell liquid (CNSL), ay dorong katama ingan anang pakinabang (isulat ko ron lamang sa original nga limeg akeng ing belan ay ang kakori ipalagted sa Cuyonon):

The CNSL is a type of oil with polymerizing properties used in the manufacture of typewriter rollers, clutch facing, brake-linings, magneto armatures in airplanes, floor tiles, and cold setting cement.  It is also used as a preservative and waterproofing agent in insulating varnishes, in the preparation of laminating resins and baking enamels, and as protective coating for steel hulls of ships.  It is an ingredient in various adhesive inks, paints, oil cloth, and in finishing or waterproofing of paper and cardboard.  It is also used for termite proofing of timbers.

Poira pa sa ingpang-aranan sa obong, ang alikoba mismo ay poidi rang boateng biofuel nga poiding gamiteng gasolina o diesel para sa mga sarakayan ig mga power plants o LPG.  Dia dorong katinlong alternatibo kisa sa gamiteng pangpaligid sa oma ang mga alikoba tenged nga akaboin kita pa sa polosyon.

Ang isarang ara i tatawi i importansya ay ang protas ang kasoy. Kong piprisyoan kono i piso kada kilo ang protas ang kasoy, ateng ingpipilak nga koarta ay agabot i, mas o minos, P80 milyon kada dagon.  Ang makori moro ang mga manigboat i kendi, juice asta wine nga aga gamit i ang protas ang kasoy ay doro pa konong kabata o bago pa enged lamang ing impisan.  Beken andan i marimo kung akakaen ta obos ang protas ang maraet moro ingpapabayan ta lamang maolog ig maega ang mga bonga sa idalem ang pono.  Kong mi mag-oman anang baka o kambing doto sa kakasoyan, soirting makaen ang egang bonga piro kong ara, agaloa tana enged lamang nga pampatambek ang logta o fertilizer.

Doro ra konong katinlo ang pono ang kasoy nga boateng sopa (furniture), baroto, crates, ig oring.  Anang tagek ang pono ay mi agaloang masirang nga midio sa goma (Cashawa gum) nga ing gagamit sa pagboroaten i bolong.  Ang tagek ang kolit ang pono, daon, onod ang kasoy, ig ang protas ay bolong da kono sa mga masakit sa kolit ang tao, sa paso, korso, sakit sa tebeg, apo, sipon, ig iba pang mga kaparihong masakit.

Sigoro sarang indo nga isarang dorong kaansiyanong Cuyonon, si Engr. Sariego, ang ag-imbento ang “manual decorticator” dato pang 1990s.  Sa ara kaelam, beken pareho sa kolokati nga ing bebesak ang alibotod sa tenga, ang Manual Decorticator anang ing bebesak lamang ang alikoba, anang onod bilog pa ra enged.  Dorong katinlo dia tenged ang tagek ang alikoba ara i papakon sa onod animan beken i matoras ig mainit sa bibig.  Dia andan dorong katinlong impisa para magkatinir kita i cashew processing facility sa ateng mal nga probinsiya para ara ren i ministir nga ipadara ta pa sa mga mababael nga processing facility sa ibang logar ateng prodokto.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s