Ang pag patindeg ang Cristianismo sa Cuyo ig ibang parte ang Palawan

Kita dadi naga celebra isarang mabael nga bagay para sa mga naga pamanoa sa Palawan. Segun sa mga matuod nga barita datong dagon nga 1622 ang mga Padres Recoletos naga paticaseg ig nag paseket nga maging cristianos ang mga tao sa Palawan. Ang cataman cananda ing pamatay y ang mga moros datong mga adlao apang ang mayad ng bonga andang cabedlay sa parte sa Dios mabael, ig hindi ca talastas.

Cong isipen ang mga ca ayadan nga ateng narecibe sa ateng Guinong Dios sa seled 530 ca dagon ng nag pakinabang kita ang matinlong trabajo y ang mga Padres Recolitos, pues dapat ig ministir nga magpakita ateng pag pamalandong sa Dios; ang tanan dapat magtao y andang mabael nga pagpamalandong beken lamang sa Dios con inde sa tanan nga nag urona ren kanaten nga ang para kita y ang mga mayad nga andang kinaisipan mul binuatan.

Matama ang naga inambit ang aran nga Palawan – sa ca una-una, liag co y sayod canindo nga ang aran nga dia ing dara y ang mga Ingles ang mga dagon nga naglelebas dato anay. Ang primerong pagca kita y ang mga castila y ang isarang mabael ng banua mag alin sa lugar nga ing tatawag Punta Cagbuli sa amianan tegca sa Punta Buliluyan sa bagatnan, ing tawag anda ang andang nakitang dia banuang Paraguas. Cong panemdeman ta ang mga nag arabot alin sa India ing aranan y Pallavas, may mabael kitang razon sa pag pabetang nga ang aran nga Paraguas o Parawas makokon nga ag alin sa aran nga Pallavas.

Sa seled ang Provincia ang Palawan may mga 36 ca mga Poro nga maman nga ing tatawag y ang mga catsila Mga poro ang mga Cuyo, o poro y ang naga gueregman, Bago mag abot ang mga Padeng Recolitos sa mabael nga Cuyo o mabael nga pag paki-guegma, ang mga porong dia ing istaran den nga lague y mga tao nga may mga andang sadiling kinaisipan ig ca ugalian, ig may maiteng negocio sa banuang Panay; ang Negros pono mga talonan nga ing estaran y mga taong tubo dian, animan ang aran nga Negros nag alin sa mga atao nga dia. Ang camatuodan, sayod ang tanan nga mga nag erestar sa Cuyo, Agutaya, Cagayancillo, etc., mayad, ig anad magpanakayan sa dagat. Tengued sa andang religion o ing to-toan, sanda naga too sa mga spiritu nga naga erestar sa mga ca-caoyan, mga cabukidan, mga suba may sa dagat ig duro sanda ca supersticio. Ang mga Cuyonon ara enged y pauyon sa religion y ang mga Moros, sa pagca sanda pirmeng ing gogolo ang mga Moros nga nag alin sa Borneo ig andang pagseleng sa mga taong dan andang casuay ig ca-away dengan andang kinabata, segun sa ing sayod ang manigsulat nga si Blumentritt. Caleba ang basarang “Moros”, andang tawag sa mga tao nga diang naga panulisan cananda nag alin sa aran nga “Muruta”, sa pagka maski ang adlao nga dia sa Borneo me mga tao nga andang aran “Mututs.” Sa akeng isip beken ag mga Castila ang nag tao canada ang aran nga “Moros” tengued nga matama sa mga Castila ang naga to-o re que Mohammed, tulad y ang naga erestar sa Morocco o Mauretania.

Bago mag abot ang mga Pading Recolitos sa Cuyo, may naca una ren nga saca Pade, peri ara tana lamang na buay sa Cuyo ig ara maelami, ni nabati, cong anoo anang na buat. Dia maman ang razon nga ang Sr. Obispo sa Cebu nga anang aran si Sr. Don Pedro de Arce nag palua y isarang sugo ang Petcha Agosto 27, 1622 nga asicason ig pasakitan ang pag buat nga Cristianos y ang mga tao sa banuang Cuyo ig sa bilog nga Palawan. Ara nabuay nag abot don ang sugo y ang gobierno sa Espania nga ing firman y Gobrnador General Don Alonso Fajardo de Tanzana ang fecha Enero 23, 1623, nga nag tugot ang sugong dia.

Ang primerong nag arabot ang mga Padi o Missinarios sa Cuyo, andang dara cruz ig beken y sable, ang dagon nga 1622. Sanda Padre Francisco de San Nicolas, Padre Diego de Santa Ana may si Hermano Francisco de de la Madre de Dios, nag empieza magturo y ang pagca cristianos nga ing pangoloan anda Padre Juan de Santo Tomas de Villanueva. Sa matagued lamang nga adlao may ing luan andang trabajo sa pagca na dara anda ang mga taga Cuyo sa religion y ang mga cristianos, ig nagbuat sanda y ang primerong simban nga Cahoy, Cawayan may Nipa. Sa ing sayod y ang manigsulat nga si Victor Concas, ang mabael nga bagay nga nag dara sa mga tao ang cristianos ay andang ca silag sa mga Moros nga pirmeng naga panulisan cananda. Ang datong nag cristianos don ang mag tao, na dora ren ang mga suay-suay, engit-engittan, disgusto may pagsuruayen y ang mga grupo nga dato anay madagmit magsuruayan sa Cuyo ig sa Palawan.

Ang datong dagon 1623 nag paoyon sa pagca cristianis ang Agutaya may Taytay, y despues ing padayon denda sa ibang mga lugar sa Calamian nga maman ang Conception (dadi maman ang Culion), Coron, Dumaran, Linapacan mi ang isarang lugar nga anag aran Paragua, dupit sa atubangan y ang Dumaran.

Sa pag paratindeguen y ang mga lugar nga dia como centro y ang mga cristianos, ang mga Moros nga beken lamang ag aralin sa Borneo cong hindi hasta ren y ang sa Jolo may Mindanao ing pa baskeg ig ing paseketan anda ren andang pag-ataque sa mga lugar nga diang cristianos don. Ing padara ni Sultan Carralas nga taga Mindanao anang bogtitinae nga si Tagal para mag-ataque ang Cuyo may ibang mga lugar nga cristianos. Ang fecha Junio 20, 1636 ang Cuyo ing sulongan ni Tagal, pero maski nag batok sanda y seket nga ing pagoloan ni Padre Miguel de Santa Maria, ang mga Cuyonon ing daeg ig nag atubang sa talunan; sa ca orian den ang tanan nga mga padi may guinatos nga mga cristianos na biag ya ang mga Moros ig ing pang dakep ig ing pampriso. Ang mga Padi may mga malam nga indi ren ca servi cananda ing pamogotan. Ing sunog anda ang Simban et ang bilog nga banua ig nag dayon sanda sa ibang lugar nga mga cristianos sa Agutaya ay Calamian ig doto nag buat sanda roman y tanan nga mga abuso, Ang mga fecha nga dia matamang mga padi may andang mga ing gueguegman nga mga cristianos sa Manila may sa Cebu na puerza magtadeng y andang kinaisipan sa pag patindeg y ang pagca cristianos. Pero dia ara lamang na buay, sa pagca sa sugo andang ponoan, sanda nag padayon oman andang kinaisipan tengued sa tinipanan y ang Gobierno nga maga patindeg y cota sa Taytay. Ang naca seled deman sa andang paino-ino cong mauro ang pagca betang y ang ibang lugar nga ara y cota. Ang pag pamatay y ang mga Moros ara tadeng mientras naga panao ang dagon; sa likod y dan ang mga mayad nga mga Filipino nga ing pangoloan anda Felipe Matamog sa Taytay, Mateo Subalatan sa Calamian. Nicolas Magosa sa Cuyo, Alonso Malangue sa Agutaya. Jose Alamita sa Paragua nag parakitao nga mag balik engued ang mga padi. Ang mga padi sa Manila nag paseket mag pakitao nga mag dayon y patindeg y mga cota para may protection ang mga tao. Tenged sa corang ang cuarta o iba pang mga razones ang gobierno ara y pamatin andang ing pakitao. Ang mga fechang dia pues naca isip ang mga Padi nga Recolitos mag padara y mga maelam mag padapat y cemento, mga garamiten nga iba, may cuarta para mag patindeg y mga cota sa Cuyo, Agutaya, Conception (Culion) Linapacan, Dumaran may iba pa. durong ca lipay ang mga naga paramanoa y ang kinaisipan nga dia ig caeban anda ren mag patinted y mga cota para andang urupotan cong naga abot ang mga Moros. Dadi sa fecha nga dia naca senti sanda nga mi caseguruan den maite ang andang cabuhi. Cong mag segnal den ang mga bantay nga may mga Moros den nga aga parasampet, ang mga tao nagadaralagan sa Cota ig caiban anda ang mga Padi, nag batok sanda sa mga Moros. Anong clase pag pamalandongon ang ing bubuat y ang ibang mga tao dadi cong sanda maca lebas, maca seled o maca ague man sa mga cota nga dia, ig mag con nga diang mga cota nga pademdem ang pag esclavo ig pag daeg-daeg sa Cuyo ig sa Palawan? Duro catama ang mga Pading Recoletos, caiban y ateng mga bugtitinaeng Filipinos, ang ing pamatay o nagca cori sa alima ang mga Moros. Ang mga Padi may mga Filipinos, nga andang mga caiban nag batok y sequet ig ara adlek sa seled y ang mga cota nga dia – ig dadi ayamo may dian nga maliag mag baliskad ig mag padelem y ang mga camatuodan nga andang nahimo sa ateng pag paramanoaen?

Ang mga tao sa Palawan ang dagon nga 1879 omao dia: Cuyo-9,476; Agutaya-2,258; Puerto Princesa-573; Dumaran-1,416: Calamian-2,438 Balabac-581. Ang tanan nga mga barrrio sa bilog nga Palawan ang dagon nga dato may 3,219. De modo que masanag nga como maite lamang ang mga tao nga naga erestar sa Palawan, ig wasag sanda sa mararaye nga mga lugar, ang Palawan ara ca adelanto sa ateng ca liagan andan, pero para sa ca sayodan ang tanan, datong 1848, doto sa banuang Negros may 16 ca mga banua lamang ig 30,000 lamang ang naga paramanoa. cong sa bagay mabael ateng pag pamalandong may pag guegma sa mga mayad nga mga Cuyonon ig sa bilog denda nga naga paramanoa sa Palawan, mabael nga andang pagpaticaseg sa seled y talo ca gatos do ca dagon; sanda naca tao ra y mabael nga tabiang para maging cristianos ang Filipinos ig ara y ampo sa mga Moros.

Ig bago matapos ang matagued nga diang pag sugoy, tugotan ako mag tamiao sa tanan nga mga Cuyonon may sa tanan nga taga Palawan denda nga mag tao kita ateng mahal nga pag alad que Padre Severo, Pading Recolito, nga ing tao na ang tanan nga anang masasarangan sa pagpatindeg y ang mga cota sa Cuyo may ibang mga lugar; que Padre Mariano Rodrigo, nga ing pa-angan pa y ang mga Cuyonon y “Padre Marianito”; ig que Padre Victoriano Roman, na demdeman ig nakilala pa ang mga malam dade, sa Cuyo ig sa Palawan nga tanan, ang anang pag paticaseg ig pa pasakit sa pag servi sa ateng cristianismo sa seled y limang polo (50) ca dagon dede canaten.

Mabael akeng ca lipay sa maiteng diang pag sugoy ig pag pasanag sa mga Cuyonon ig iba pang taga Palawan ang maiteng aken na naelaman ate tengued sa pagpatindeg ang cristianismo dede canaten dadi.

The original version is in English by: S. Pigafeta – Ing sulat sa Cuyonon ni Judge Jose Rodriguez, ig ing retype dige sa Cuyo Press ni Mandy Perez a.k.a. banbanen. In case mi maripara kamo nga typo patigayon lamang y baeg kanaken ASAP salamat.

Advertisements

6 thoughts on “Ang pag patindeg ang Cristianismo sa Cuyo ig ibang parte ang Palawan

  1. karatongan

    Thank you Mandy. Dorong ka tinlo imong ingboat nga dia. Thank you for painstakingly encoding the whole document ara ka share mo kanateng tanan nga digi sa Cuyo Press. Ang impormasion nga dia dapat sigoro iwasag, ig itoro sa ‘teng mga bata, labi pa ren da enged, mga bata i ang mga Cuyonon.

    Like

    Reply
  2. karatongan

    Isarang akeng ka sishare da ay kong adin agalin ang aran nga ‘Paragua’. Kong selengen mo ang map i ang Palawan –patererekan mo i osto — midio payong nga sirado. Ang payong sa Katsila ang onang timpo, ig sa ‘keng pagkaelam asta dadi — ay ‘para – agua’ ( o para sa tobig, o oran).

    Ang ‘Cuyo’ is also a Spanish word which means ‘ whose’. Ig mi mga legends kita atetenged dian. Sigon sa barita i ang mga malam — doto kono agpondo ig agsalta ang mga onang Katsila sa Tabonan (parting Suba) ig andang pagsalta — mi mga tao doto nga andang ing pakimanan, kono, kong kino (whose, ‘cuyo’) ang islang dato. Ilam kong ang baritang dia ay authenticated. Piro dia nabati ko nga ing arampangan i ang mga malam, maite ako pa, sa Cuyo.

    Like

    Reply
  3. kalampisaw

    salamat kanimo banbanen matinlo ig maintnidian ko ig ktang tanan naelaman ta ang ateng enalinan kanaken dadi k lng naelaman,salamat kanimo……..

    Like

    Reply
  4. banbanen Post author

    You’re all welcome. Aliag ko ra andan’ y pakiman kung pira ren kabay ka dagon ang dokumento nga dia agod maski pasamoro magka idea kita andan, basipang mi akakaelam da.

    As far as I know, this was written during the 350th anniversary of the Introduction of Christianity in Cuyo Island. Can you imagine how old it is now? I mean, as of now?

    Like

    Reply
  5. palaminco

    Nabs, if I were not mistaken, the 350th anniversary of Cuyo was celebrated in 1972. That makes the document around 35 years old, if indeed it was written during that time.

    Like

    Reply
  6. jose "rodriguez" barcelon

    hi, i got a picture of my grandfather delivering this speech, which he wrote in 1972, he had lola trining fernandez-legarda. if interested pls do tell me.. thanx..

    Like

    Reply

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s