Talkin’ Tourism

obra ni Palaminco 

Dapat den kabay nga abrian ang Tourism sa Cuyo? High school ako pa lamang ababati ko ron ang pakiman nga dan. Ang sabat ateng mga lider kanodaya ay isarang mategas ig makidel nga, “indi.” Andang rason, magababa kuno ang moralidad nga maman ang magiging dalan para sa pagsabwag ang prostitusyon, bawal nga droga, ig krimen nga magaparaway ateng durong ka peaceful ig untainted nga banua.

Andang dugang nga argumento ay ang Cuyo kuno maski malised ang mga tao ara nagegetem. Ang isda durong ka abunda. Kung kati, durong madadakep/mapuputay nga tarawis, tabangka, tirik, lato, pakinasen, ig iba pa. Kung tagururan, durong gulay ang katatanem sa seled kudal. Ang balunggay, bilog nga dagon midian. Dugang pa nga kada balay, laypa sa kababaryoan, mi anang sagod nga mga ayep – manok, baboy, baka, kambing, ig iba pa.

Makon pa enged, duro pa ra kunong ka kurang ang mga infrastructure para ma-engganyo ang mga turista sa ateng lugar. Ang okasyon ang barko durong kalaka ig ang mga karsada beken pa i aspaltado/konkreto. Ara i matinlo ig bastanteng tubig. Ara pa balay o mga hotels nga puedeng istaran i ang mga bisita.

Parti sa ateng ikakadengeg para pakonan kita i mga turista, aelaman tang tanan kung anono ang mga dan. Ang bilog nga Cuyo mismo makukon ta nga maman den ang atraksiyon. Ateng kultura nga akikita kung pista i San Agustin ay isara ren sa mga atraksyon. Ateng Via Crucis pasaka sa Mt. Aguado ay isara pang durong katinlong kustombre nga puede tang ikadengeg.

Aelaman tang tanan nga ang ateng mga baybayen pareho ang Kapusan, Tabunan, Ba’yad/Arado, Kaimamis, Basacar, ig iba pa, ay durong kabastante para maka-attract i turista ig durong ka tinlong buateng mga resort. Durong water sports ang puede buaten mapatiempo limbeng o deres sa ateng dagat. Parti sa scuba diving, agaparet ako nga durong puede buateng diving spots sa Cuyo.

Puera sa dagat, duro rang recreational activities ang puede buaten sa takas. Puede agkatinir i motorcycle ig bicycle rentals nga puede gamiten ang mga turista para maglibot ang bilog nga isla. Sa ubong ang Lagaoriao, kung adin durong katinlo ang serelengen agalin duto, puede ag pam-betang i mga cottages o balay-balay nga mi mga karaenan ig paraineman meintras aga pamati i mga canciong Cuyonon nga kung kaisan sasampuran i ang mga modernong “acoustic music.”

Akeng ing pang-ingaranan nga dan ay pira lamang sa durong bagay nga puede buaten sa Cuyo oras nga ing abrian ang turismo. Ang benepisyong mabebel dige ay ang negosyo asta trabaho para sa ateng mga kasimanua. Kung ara pa bastanteng capital para pampatindeg i hotels, mi mga bakanteng balay nga maski beken i matitinlo ingan puede ren i payan-payanan.

Isarang puede buaten in the interim ay ang “Adopt a Guest Program”, kung sadin ang isarang balay ay magapa-dayon i isarang turista o grupo i mga turista (puede dia’y tawagen sa Cuyunon nga “Panliton”). Ang programang dia aga showcase ang hospitality ang mga Cuyonon pero sasagolian ang mga turista ang serbisyo ang tagbalay – karaturogan ig pagkaen. Kaministeran lamang nga mi matinlong screening/background check ang mga turistang papadayonon sa mga kababalayan para masiguradong bona fide tourist ig beken i tulisan/takawan ang mga taong dan. Kaministeran dang ipa-maramad sa mga turista kung anono andang dadangepen sa Cuyo, labi pa ren da enged sa balay nga anang dadayonan.

Aelaman tang tanan nga tenged sa turismo magakatinir i negosyo ig trabaho sa ateng banua. Aelaman ta ra nga anang implikasyon ang durong negosyo ig trabaho magapabael ang revenue i ang munisipyo. Kung kaloy sa Dios matabo dan, puede ren ag pabuat i mga karsada ig magpatinlo o magpabael pa ang pantalan. Puede ren da ag establisar i matinlong water supply system. Kung indi pa ra engued makaya ang munisipyo, magabael ang posibilidad nga maging interesado ang private sector nga magpatindeg i ang water system tengued nga makakaya ren ag-bayad ang mga tao.

Kung papateng-patengen ta, duro pang ka aga para arampangan dia. Pero kung mag-ingkaso manda nga magdayon-dayon ang turismo sa Cuyo, beken i maraye nga maging First Class Municipality ateng banua. Ang impontante mi tamang kinaelaman ateng mga lider ig mi political will nga buaten kung anono ang kaministeran.

Ang pagkaen i ang mga turista beken i problema sa ateng banua. Duro kitang produkto sa dagat nga, basta buaten tang sustainable, bastante para sa mga bisita. Kung matinlo ron anang income i ang munisipiyo, madali ren lamang ag pabaskeg i ang “bantay dagat” para mapatadeng ang illegal fishing ig para indi ren kaseled ang mga mababael nga manigpangisda nga maman ang aga-ubos ateng manggad sa dagat.

Sa fisheries sector pa lamang durong klasing business opportunities ang mabubuat. Kung ang lato culture ay nabuat den, duro rang ka posible nga magkaron i tirik culture, ig matama pa. Ang importante magkatinir kita i mga marine reserve areas nga indi puede te’leken ay maman ang magiging santuario ang mga isda ig iba pang produkto ang dagat.

Isara ra diang mabael nga oportunidad nga ma-promote ta ateng mga sadiling produkto pareho ang tanggoli, kalamay, kombo, buti-buti, suman-ibos, sinakol, ig matama pa. Ateng kasoy, kaministeran lamang i rehabilitasyon (e.g., magtanem i bago ig tebaen ang mga durong ka malam nga puno pag ag-impisa ren i pamunga ang mga bagong tanem) para mag-balik ang dating pagburungaen nga matama.

Matud manda nga duro pang kalaka ang okasyon ang barko/lantsa sa ateng lugar. Ang makuri pa dian, ang ibang aga-biahe matatawag tang beken i sea worthy laypa ang mga batil nga apupurog-purog i karga kada agbiahe – makon ngani saka daluyon lamang ang maga-pirma matagbeng den. Akasambit ateng kasimanua nga aga-trabaho sa DOST nga abrian den kuno ang nautical highway sa Cuyo via San Jose, Mindoro. Dia durong katinlong barita beken lamang para sa turismo kung indi sa mga Cuyonon nga aga-istar den sa Luzon o kung ading lugar. Puede ren ag bus o puede ren ag dara i sadiling sarakayan nga aga-lekas ay mas barato ron ang babayadan sa RORO ferry.

Dia baya akeng ena ena lamang, anono ang kanindo!

Advertisements

6 thoughts on “Talkin’ Tourism

  1. bagasay

    ara ren imposible dadi. mi mga lugar den sa pilipinas nga aga culture i lapu-lapu, sa japan mi aga culture den i tirik. ang dried guraman asta paket-paket ing e-export don sa europe lalapuan lamang para magbalik sa ugali. ang lato ngani kuno nadadara ren sa america pati ang langka nabuat andang langka chips without sugar. madangmit aga aralin ang mga dan sa ateng mga kamalay sa asia pareho ang thailand mi vietnam. kung kaya anda i buaten, kaya ta ra. kaministeran ta lamang i funds para maadalan ang mga dan asta mga tao nga willing to devote their time and effort.

    Like

    Reply
  2. bagasay

    mapongao ngani ay sigon sa akeng pag kaelam ang lapu-lapu culture ing boboat den sa coron i mga taga cuyo ra. ayamo doto anda pa naisipan, beken den lamang sa aten? nalipatan kita ren mayad ang kataman….

    Like

    Reply
  3. palaminco

    Matud enged manda nga ateng mga kamalay nga dan sa dige sa Asia, labi pa ren da enged ang Vietnam nga durong karaye ang una kanaten, in terms of development, dadi kita ren ang nanauri.

    Parti sa lato, durong ka bael ateng competitive advantage ay tenged nga durong ka sikat ang Latong Cuyo sa Puerto. Dige sa Manila, nana-appreciate den i ang mga tao ang lato, pero ang aga-abot dige ang agalin sa northern luzon nga mategas ang legas. Kung nadadara ren sa america ang lato, maliag-ikon mas madali dige sa Manila. Pang-ingpadaran ako i nanay i lato dige, ingabot i tatlo ka adlaw bago ko nanaubos. Indi tana ra matunaw basta indi mabutod asta indi ibetang sa ref.

    Like

    Reply

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s