Ang Pangabui sa Puro

By: Palaminco

Kung mi ikakadengueg kaming mga Pawanen, dia ang kamatudan nga ang Pawa ay isara sa ginikanan iy ang Cuyonon sa bilog nga Palawan. Bago pa agabot ang mga Katsila sa Cuyo ang 1622, mi darwa ka grupo ang mga Malay nga agalin sa Panay nga ag sampet sa Cuyo: si Datu Matuod sa Tabunan, Suba, ag dason si Datu Magbanua nga ag sampet sa Tarebeng, Pawa. Ing kakadengueg ko nga isara ako sa kaapu-apuan iy Datu Magbanua tengued nga mi erensiya kami pang Magbanua sa parti aqueng nanay.

Sa ara kaelam, ang Pawa ay lima (5) ka kilometro anang raye sa bagatnan iy ang lansangan – panengatengan iy ang Suba pati San Carlos. Ameng balay ay durong karapit ingan sa escuelan, mismong sa kanto ang karsada nga apapakon sa simban iy ang Pawa. Animan kada-pista ang Pawa sa Oktubre, duto kami engued sa sentro iy ang kaambengan. Ang escuelan maman dang agalua nga ameng kararawatan kada Sabado ig Domingo asta bakasyon. Duto kami apandakep iy taliba’la nga pang baog sa ameng ing epetang langgam nga kung beken iy tutulyaw, lade. Kung tiempo iy pumangga, pagusto kami lamang iy pasil ang bunga ang mampalang nga medyo indi ren maubos-ubos. Duto kami ra aga panirador iy ang mga langgam.

Ameng pangabui sa Pawa durong ka agan ig durong ka simpli ingan. Kada apon, aqueng ubra manig-baog ang manok ig manig sindi ang petromax sa sirem – ara pa muro kuryente sa Cuyo ang mga tiempong dato. Pag-bakasyon ang cuaresma, apangakot kami ang binalangkan para pang-dungkol. Sa tagururan, pag naubos don ameng tinimes nga binalangkan, puro kaoy don ang dungkol animan kministeran den magsiak iy kaoy.

Pag tiempo iy tagkakasuy, maski bakasyon indi kami pa ra engued ka pagusto karawat tengued nga indi kami ka paligwin sa pamutay iy kasuy nga anang dangmit elang engued lamang iy saka adlaw. Pag ingpabayan muro, mamaunan kami iy ang mga taw nga matinabyangen o kung beken, ang baka. Pag baka, sipet ang tanang agkaraulog nga alibutod. Pag taw ang ag-alsipo, beken lamang iy ang agkaraulog ang sipet, pati ang sa ubong pa ang puno.

Beken sa pag-paambog, pero maski apireng ako, aelaman ko kung ading puno ang mga tamisan asta ang karandol sa ameng mga kakasuyan. Makita ko ngani nga durong bunga ang mga tamisan nga puno, puera sa aqueng ing lalabakan mientras apamutay, apaligwin ako pa para pag-abot sa balay, puro matamis aqueng makakaen. Sa karandol, sige lamang aqueng times tapos pipilien ko ang pinakamabael nga alibutod para bebetangan iy timga pambatok sa tagsing.

Duro rang kasabor sa ameng pamati pag ag kun say nanay nga masanlag kami. Padeket kaming lagi kalayo sa likod ang balay ig magsanlag mga darwa ka gantang, kung kaisan saka lata pa. Dato maman aqueng aliagan iy mayad iy buaten – ang magkaen iy sinanlag nga kasuy laypa kung beken ako ang agpamutay. Mientras a besak kami ren ang sinanlag, mabirinong kami iy ang unod ang kasuy. Ameng pustan sa binong ay biagan iy unod (nga inupakan den). Kung matsamban mo ang matibay nga ’tunggil-tunggil’ ang kasuy, ikaw ang kataman iy biag.

Pag matama-tama ren ameng pinamutayang kasuy, kakalkagen amen den asta maglangking. Kung tama ren anang pagkaega ang kasuy, bebesaken amen den sa kulukati. Kadangmitan ako ang manig-besak, akeng mga bugtitinay nga babay maman ang manig-tilad pati manig-upak.

Pareho sa ibang parti ang Cuyo, ang sera sa Pawa beken da iy problema. Magpakon ka lamang sa baybay iy magpakinas kung adlaw o panulo sa gabi, mi sera ka ren. Ameng sera kadangmitan kumbinasyon iy isda asta iba pang pagkaen sa dagat pareho ang tarawis, camaron, lato, tirik, lumot/paket-paket, pakinasen, lokus, kugita, ig matama pa. Pirmi kami rang akakakaen iy mangga-pangga ang mga tiempong mayrentek kami pa. Kung medyo ing susuram-suram kami ren iy kaen iy isda, manok duman. Pirmi kaming mi lamayong bararawan, daeng, ig ginames/yahu. Isara sa aqueng ing sasaburan iy mayad ay ang kinilaw nga karatkat nga ing asleman iy ang kinudkud nga pumanggang mangud. Ang gulay indi ra engued madura sa ameng pagkaen.

Durong kalaka ingan ang karne ang mga tiempong dato nga ara pa matadero asta palengke sa lansangan. Kakasamit kami lamang iy karneng baka o baboy kung mi maglibot nga apangbel iy ambag/tarka. Ang makuri lamang kung kaisan double dead den gali ang ayep nga mamatadaen. Animan kaministeran engued nga siguradon nga ara manda masakit ang papatayeng ayep.

Pag Sabado ig Domingo, ako ang manigbantay iy isda sa baybay – sa Arado o Baras kung temprano, sa Ba’yad o Basacar kung apon. Sa Arado asta Baras, ang mga isda duto ang ing papang-bulwa sa penet; ig sa Ba’yad asta Basacar, ang mga kinimingang karatkat ig ngirit-ngirit. Pag bakasyon, halos adlaw-adlaw aqueng pakon sa baybay para magbantay iy isda. Duro aqueng kaliag ag bantay ang datong mi bike kami pa, pero ang ara ren, duro rong kapungaw sa aqueng pamati nga mapanaw ako lamang nga mapakon sa baybay.

Ang masabor sa aga bantay iy isda, laypa kung sa Ba’yad, ay ang linggeb nga karatkat. Pag akita amen den anang pumpboat akeng uncle nga aga takas den agalin ag pangiming, padeket kaming lagi kalayo para pagsampet na, malegeb den lamang iy ang mga karatkat nga aga pulag-pulag pa.

Pareho ra ang ibang baryo sa bagatnan, tubig ang durong kakuri sa Pawa. Asagueb kami pa sa lansangan ang panggasto pati irinemen pag tempo bakasyon. Sa tagururan, ameng panggasto agalin sa ameng darwa ka tangke nga agasarurong iy tubig nga agalin sa lawagan. Pero ameng irinemen asta pangluto agalin para engued sa lansangan tengued nga kung kaisan maburing ang tubig sa tangke. Ang matinlo lamang ara ako ron iy tutuang-tuang tengued nga mi maragirek kami reng high tech – agamit kami ren iy motor nga agasagueb. Indi ko malipatan ang mi kaisarang agauli ako nga agsagueb sa lansangan, agtumba ako sa motor tengued nga aligis ko ang aga-bagumbon nga barerek. Bari ren aqueng tud, sipet pa aqueng sinageban ay akarabasag ubos aqueng kargang tatlo ka container.

Isarang maambeng laypa kung bakasyon ay ang mga prutas nga aga-derengan halos iy pamunga. Pag agsaka ako ang puno ang serguelas o bayabas indi ako ungod ag lusong mientras mi nana’bot ako pa aqueng alima. Sa lomboy, ing dudugdug ko ron lamang ang mga sanga nga durong bunga tengued nga ang kakuri ag lagted-lagted iy sanga ay durong ariputos. Aqueng mga bugtitinay nga babay maman ang manigpamutay iy ang mga bunga nga agaramatak. Ingtitimes anda sa sarok o basket nga maitey o kung kaysan ing-sasalud anda lamang sa andang lambong. Pag-tiempo ron iy santol, kunsuelo kami sa bunga amueng santol nga labudan asta durong katamis. Durong ka tas ameng puno animan ameng kamalay nga solteros dun maman ang manigsaka tengued ara ako pa iy papangas. Pareho ang sa lomboy, ing dudugdug na lamang ang mga sanga nga durong bunga, pagusto kami lamang iy pamutay ang mga bunga nga aga-ramatak. Indi kami ag tadeng iy kaen mientras ara’y sasakit ameng tian sa kabusog.

Dia ameng kabui ang una sa Pawa. Pasamauro kamo dadi?

Advertisements

8 thoughts on “Ang Pangabui sa Puro

  1. banbanen

    Palaminco, proud ako kanimo tenged sa imong ing sulat. Talagang Cuyonon kaw. Ara duda nga asta dadi ing sasagyap sagyap mo dan maski makuri ang pangabui ang una, ma’ambeng da ig simple lamang.

    Durong ka manggad ang Cuyo, basipang inde ra makaradura kung anono may dian kita ang una, pareho ang mga pakinasen nga dan ig mga kakasuyan.

    Basipang magpademdem da sa iba ang imong ing sulat, Well done bro!

    Like

    Reply
  2. barebed

    palamenco.. matenlo imong kwento, kami manda ara y bael sa pawa pero aka experience da maete kung aga tabid kami ki lolo tato tukad sa igasing labi pa kung tag kamote y kahoy. maaembeng sa pamati kung tag rararep mapilay lamang aga upak y kamote pero pag ing suman asta mi nilaga ok renda labi pa ang nilaga nga kamote ing sawsaw sa tanguli.

    Like

    Reply
  3. kutapdi

    palaminco…kumpay, bali bali imong istoria na medio nakikita ko talagang natabo. akeng paboritong prutas ang sa cuyo pa ay santol. indi puedeng indi aco ag telen ang alibutod nga gipes. labi pa kung labudan, aga danleg lamang baya sa tebeg. pag san juan dan ang casagsagan ang santol sa cuyo.

    Like

    Reply
  4. Kuday

    wow!!!! asulaw ako mayad sa imong storya sa puro palaminco sa … how i wish na naguian ko ra tanan dan imong kwento. medyo ang ka sabor na makuri ra. ara y bale.. ikukuwneto ko imong kwento.

    ara ko y lalaem na very low profile kaw ang una ateng pag bagat sa cuyo.. ako duto dahil sa obra, pero ikaw bakasyon..

    very informative palaminco ara ako kasapo ang story ang Pawa na dan… medyo ang seleng ako y film mintras ing babasa ko imong storya..

    akeng naelaman lamang kada bakasyon maga uruli kami sa cuyo ag panakaw duman y kasoy pati ang kasoy ang kamalay

    Like

    Reply
  5. kamaron

    palaminco.ilam kung ako akikilala mo.ako ang bata ni agrie vigonte.indong balay sa Pawa doro ko katanda tenged kami mi lugta rang maite dyan marapit kanindo at akeng tarandan indong balay.pagagi amen dyan konako marapit den.ang kanamen ang dyan sa kanda nay santa padul tenged siguro na tatandan mo ren.ako akagi ra pamutay kasoy dyan ig mambeng,aliagan ko ra mayad ang sinanglag na kasoy.kung tagpupumangga kami dyan da tenged ang tiempo na dato ang ka rake ag pamunga ameng pumangga tay dadi ara napamay den ang ka malam den ig kung atatandan mo pa doro kabael na puno dato.kita aga paparinte pa kono makon si tatay ang nabubui tana pa.nice to meet dige sa cuyo press.

    Like

    Reply
  6. palaminco

    Matamang salamat kanindong tanan, mga kasimanua.

    Kamaron, siyempre kilala ta kaw. Akauna ako ra lamang iy maitey kanimo. Sa akeng pagkaelam, duro pang kasebek ateng pagpararintien parte sa Gabuco animan saka irensiya kita lamang sa Pawa.

    Like

    Reply
  7. palaminco

    Banbanen, maman engued. Maski makuri-kuri manda maitey ang pangabui ang una ikumpara sa dadi, pero ang kaagan ingan sa akeng pamati ang tiempong dato. Mi saka centavos ako lamang ang maitey ako pa, duro ron akeng kalipay ay duro rong kendi akeng mababakal.

    Kutapdi, pareho kita engued, beken ako ra kuntento agkaen iy santol kung indi ko’y telen ang gipes nga alibutod.
    Dia sikreto andan, pero maski sige akeng pantirador iy lamgam sa escuelan, ang diaske ang ara ako ungod kapalagpak mi sakabilog. Pero asta dadi ara ko pa engued iy amina nga ako libat sa tilador muro mi akakaraulog nga bunga ang mampalang kada mi’ng tilador akong lamgam, haha.

    Like

    Reply
  8. aripuros

    palaminco, dan manda matod imong ing kukon tengued dan ing research ko ra sa ameng philippine history na subject sa PSU cuyo.. pero ara ta naelami na duro pa galing datu ja asta dadi…
    DATU GALI
    DATU MAMAN
    DATU TANA
    DATU NGANI ig duro pang iba…hehe.. maambeng sa leba na pag abot sa kultura sa palawan ang cuyo ang pinakamanggaden.. malamang mapungaw isipen na marake reng kabatan ang nalilipat sa ateng kultura.. medyo ing kakaeya ren ang iba.. basipara sa tuladyang pagpaage demdemen ang iba na sa ateng ugat ang dugong aga dalagan ay dugong cuyonon maski ading parti ang kalibutan kita pa magpakon…

    Like

    Reply

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s